پروفسور ساموئل رهبر، پژوهشگر پرآوزاه‌ي ايران در زمينه‌ي هموگلوبين و فرآيند پيوند قندها به اين مولكول است. او دكتراي تخصصي ايمني‌شناسي را از دانشگاه تهران دريافت كرد و آزمايشگاه پژوهشي هموگلوبين را در همين دانشگاه راه‌اندازي كرد. كشف پروفسور رهبر، يعني افزايش مقدار هموگلوبين گليكوزيله(HbA1c) در افراد ديابتي، امروزه چراغ راه ميليون‌ها پزشك و بيمار ديابتي است. امروزه با تعيين مقدار HbA1c در نمونه خون بيمار مشخص مي‌شود كه آيا بر مقدار قند خون خود نظارت خوبي داشته است يا نه. پروفسور رهبر بيش از يازده گونه هموگلوبين ديگر نيز كشف كرده است.

زندگي‌نامه

پروفسور ساموئل رهبر در 22 ارديبهشت 1308 خورشيدي(12 مي 1929 ميلادي)در خانواده‌اي دانش‌دوست در شهر همدان به دنيا آمد. مادرش در خانه به زبان فرانسه سخن مي‌گفت تا فرزندانش تا اندازه‌اي با يك زبان بيگانه آشنا شوند. برادر بزرگش آموزگار شيمي و فيزيك بود و كتاب‌هايي در شيمي نوشته بود كه چندي در دبيرستان‌ها به عنوان كتاب رسمي آموزش داده مي‌شد. او الگوي خوبي براي ساموئل، سه برادر ديگر و دو خواهرش بود كه همگي در راه دانش و فرهنگ گام نهادند. ساموئل آموزش‌هاي آغازين را در مدرسه‌ي اتحاد و دبيرستان پهلوي گذراند. آموزگار ادبيات، آقاي باقر ادبي تاثير عميقي بر او داشته است.

ساموئل رهبر دوره‌ي عمومي پزشكي خود را در سال 1953 در دانشگاه تهران به پايان رساند و در سال 1963 دكتراي تخصصي ايمني‌شناسي را از همين دانشگاه دريافت كرد. پروفسور رهبر از سال 1952 تا 1960 در شهرهاي آبادان و تهران به فعاليت‌هاي پزشكي باليني پرداخت، اما در سال 1959 به زندگي دانشگاهي بازگشت و پس از دريافت درجه‌ي دكترا در بخش ايمني‌شناسي دانشگاه تهران مشغول كار شد.

ساموئل رهبر از 1968 تا 1969 به عنوان فرصت مطالعاتي در كالج پزشكي آلبرت انيشتين در نيويورك به فعاليت‌هاي پژوهشي مشغول شد. اين مدرسه‌ي پزشكي در واقع جايگاه خلاقيت و پويايي فراواني بود و در همان جا بود كه او همكاري پژوهشي خود را با چهره‌هاي شاخص پزشكي به ويژه پروفسور هلن ام. راني آغاز كرد. او پس از بازگشت به تهران در سال 1970 درجه‌ي استاد تمام(پروفسوري) را دريافت كرد و به عنوان مدير بخش زيست‌شناسي كاربردي دانشگاه علوم پزشكي تهران به فعاليت‌هاي خود ادامه داد.

پروفسور رهبر پس از انقلاب به آمريكا كوچ كرد و در بخش هماتولوژي و پيوند مغز استخوان شهر هوپ در ايالت كاليفرنيا به عنوان همكار پژوهشي مشغول فعاليت شد و از سال 1979 مديرت آزمايشگاه پژوهشي هموگلوبين را برعهده گرفت. سه دختر پرفسور رهبر نيز راخه پدر را پيش گرفته‌اند و همه با درجه‌ي ممتاز از دانشگاه‌هاي آمريكا فارغ التحصيل شده‌اند. رويا، دختر بزرگ او، پژوهشگر زيست‌شناسي مولكولي است؛ گيتا، دختر دوم، پزشك است و فيروزه، جوان‌ترين دختر او، دندان‌پزشك است.

دستاوردهاي علمي

پروفسور رهبر در سال 1963 به پيشنهاد استادش هرمان لمان(Herman Lehmann)، استاد دانشگاه كمبريج انگلستان، آزمايشگاه پژوهشي هموگلوبين را در دانشگاه تهران بنيان‌گذاري كرد و در 15 سال كار پژوهشي توانست 220 هزار نمونه خون را براي هموگلوبين‌هاي غيرعادي بررسي كند. او علاوه بر هموگلوبين‌هايي كه پيش از آن كشف شده بود، يازده هموگلوبين جديد را نيز كشف كرد. اما كشف هموگلوبين گليكوزيله(HbA1c) به سال 1967 مهم‌ترين دستاورد پژوهشي او به شمار مي‌آيد كه نام او را در جهان پرآوازه كرده است.

در سال 1958، آلن و همكارانش مقاله‌اي منتشر كردند و از هتروجنيسيته (يكدست نبودن) هموگلوبين A خبر دادند. هموگلوبين پروتئيني است كه درون گلبول‌هاي قرمز خون وجود دارد و به جا به جايي گازهاي تنفسي كمك مي كند. آلن انتظار داشت وقتي نمونه‌اي از هموگلوبين A را در دستگاه جدا كننده‌ي پروتئين‌ها(دستگاه الكتروفورز) قرار مي‌دهد، همه‌ي مولكول‌هاي هموگلوبين در يك جا جمع شوند. اما هموگلوبين‌ها در چهار منطقه نواري شكل از هم تفكيك شدند: A1a, A1b, A1c, A1d

تا مدت‌ها براي اين يافته تفسيري وجود نداشت و برخي حتي آن را نتيجه‌ي آلوده بودن مولكول‌هاي هموگلوبين به مولكول‌هاي ديگر مي‌دانستند. هنگامي كه پروفسور رهبر نتيجه‌ي برسي نمونه‌ي هموگلوبين 1200 بيمار بيمارستاني را گزارش كرد و خاطر نشان كرد دو نفر بيمار ديابتي هموگلوبيني داشتند كه در ژل نشاسته‌اي دستگاه الكتروفورز خيلي سريع جا به جا مي‌شد، همه چييز تغيير كرد. به علاوه ، وي گزارش كرد در 47 بيمار ديابتي از جمله 11 كودك ديابتي نيز اين نوع هموگلوبين را پيدا كرده است. اندكي بعد مشخص شد اين هموگلوبين خاص، كه فقط در بيماران ديابتي به مقدار قابل ملاحظه‌اي يافت مي‌شود، همان هموگلوبين نوار A1c است.

بعدها مشخص شد هموگلوبين HbA1c) A1c4) تا 6 درصد كل هموگلوبين را در فرد سالم تشكيل مي‌دهد و مقدار آن در افراد ديابتي كه قند خونشان به خوبي تحت نظارت نباشد، به شدت افزايش مي‌يابد و به 17 درصد نيز مي‌رسد. در واقع، افزايش قند خون باعث مي‌شود مولكول‌هاي قند به هموگلوبين‌ها متصل شوند و هموگلوبين قنددار(هموگلوبين گليكوزيله) تشكيل شود كه همان HbA1c است.

امروزه با تعيين مقدار HbA1c در نمونه خون بيمار ديابتي مشخص مي‌شود كه آيا بر مقدار قند خون خود نظارت خوبي داشته و به سفارش‌هاي پزشك توجه داشته است يا نه. به عبارت ديگر مقدار HbA1c نشان دهنده‌ي وضعيت سلامتي فرد ديابتي است. بنابراين، كشف پروفسور رهبر، يعني افزايش مقدار HbA1c در افراد ديابتي، امروزه چراغ راه ميليون ‌ ها پزشك و بيمار ديابتي است. پروفسور اين كشف اتفاقي را هديه خداوند مي‌داند؛ هديه‌اي كه خداوند از راه ايشان به همه بيماران ديابتي عطا كرده است.

پروفسور رهبر پس از كوچ دوباره به آمريكا پژوهش‌هاي خود را روي ساختمان HbA1c ادامه داد و از سال 1996 براي ساختن مهاركننده‌هاي گليكوزيله(قنددار شدن) پروتيين‌ها كوشش كرد. او تا كنون نزديك 100 مقاله‌ي پژوهشي منتشر كرده است كه بيشتر آن‌ها درباره‌ ساختمان هموگلوبين‌ها و فرآيند گليكوزيله‌شدن است. از او چند مقاله‌ي مروري(review) كه از نظر جايگاه علمي نويسنده بسيار مهم است، منتشر شده كه تازه‌ترين آن در مجله‌ي Annals of the New York Academy of Sciences چاپ شده است. اين مقاله چكيده‌ي دستاوردهاي دانشمندان و پژوهش‌هاي خود پروفسور رهبر درباره‌ي روند گليكوزيله شدن هموگلوبين است.

سپاس‌گذاري جهانيان

1. پروفسور رهبر جايزه‌ي دستاوردهاي علمي جاودانه‌ي انجمن ديابت آمريكا را دريافت كرده است و در سال 1996 به عنوان عضو افتخاري انجمن ديابت اروپا(EASD) و پژوهشگر برتر ديابت برگزيده شد. در معرفي شخصيت پژوهشي او در مجله‌ي ديابتولوجيا چنين آمده است: “ ساموئل يك شخصيت دانشگاهي شگفت‌انگيز، بخشنده، كوشا و پركار، درستكار و نيك‌كردار است. او داراي خلاقيت واقعي است كه گاهي فروتني‌اش، آن را پوشيده مي‌دارد.“

2. پرفسور رهبر همواره به عنوان يكي از مفاخر آزمايشگاه پژوهشي هوپ مورد توجه بوده است. در همايشي كه به نشانه‌ي سپاسگذاري از كوشش‌هاي او برگزار شد، تصوير چهره‌ي او را در آلبوم نام‌آوران دستاوردهاي علمي، گنجاندند و همين بنياد پژوهشي كتابي درباره‌ي كشف مهم پروفسور رهبر و اثر آن بر پيشرفت‌هاي بالني، منتشر كرده است.

3. پروفسور ريچارد روكو از دانشگاه سانفرانسيسكو در كتابي با عنوان مقاله‌هاي برجسته‌ي شيمي باليني، 39 مقاله را به عنوان مقاله‌هاي برجسته‌ي سده‌ي بيستم ميلادي برگزيده كه مقاله‌ي پروفسور رهبر با عنوان An abnormal hemoglobin in red cells of diabetics(هموگلوبين غيرعادي در گلبول‌هاي قرمز بيماران ديابتي)يكي از آنهاست. در پيش‌گفتار اين كتاب آمده است: مقاله‌هايي كه در اين كتاب معرفي مي‌شوند، نقاط عطف مهم و تابلوهاي راهنما براي پيشرفت شيمي باليني در سده‌ي بيستم ميلادي هستند.

4. پروفسور لوتر توماس از آلمان و پروفسور سابين پوشر از سوييس در كتابي كه درباره‌ي تاريخ تشخصي آزمايشگاهي نوشته‌اند، دگرگوني‌هاي انقلابي را كه در تشخيص آزمايشگاه رخ داده است، از بررسي ساده‌ي ادرار در گذشته تا بررسي‌هاي دقيق امروزي، برشمرده‌اند كه كشف مهم پروفسور رهبر درباره‌ي هموگلوبين گليكوزيله در بيمارن ديابتي در صفحه‌ي 54 آن آمده است.

Sam is a wonderful colleague, generous, hard working, and honest. He has a real creativity which is sometimes obscured by his modesty. Winterhalter, K.H. (1996). Honorary Members. Diabetologia 39: October News Section p. 49.

كتاب‌هايي كه به معرفي كشف پروفسور رهبر پرداخته‌اند :

1. The discovery and impact of hemoglobin variation, Edited by Dr Susan Kane and Dr Steven Novak in 2005.

2. The Landmark Papers in Clinical Chemistry, Edited by Professor Richard Rocco, San Francisco State University, published in 2006 by Elsevier

3. SENSES, SENSORS, AND SYSTEMS: A journey through the history of laboratory diagnosis “edited by Professor Lothar Thomas, Frankfurt , Germany and Professor Sabine Pauser, Basel , Switzerland , published in 2004 by Editions Roche (ISBN 3-907770-89-7)

در شبكه

1. فهرست مقاله‌هاي پروفسور رهبر در جست و جوي گوگل

2. فهرست مقاله‌هاي پروفسور رهبر در پاب‌مد

3. مقاله‌ي مروري پروفسور رهبر در مجله‌ي Ann. N.Y. Acad. Science

4. سپاس‌گذاري از كوشش‌هاي پروفسور رهبر در مقاله‌اي در همان مجله

5. معرفي پروفسور رهبر به عنوان عضو افتخاري انجمن ديابت اروپا

6. معرفي پروفسور رهبر در پايگاه آزمايشگاه پژوهشي شهر هوپ 

7. سخنراني پروفسور رهبر در همايش انجمن ديابت آمريكا

منبع: پايگاه علمي جزيره دانش